Çek Nedir ve Çekin Hukuki Özellikleri Nelerdir?
Çek Nedir ve Çekin Hukuki Özellikleri Nelerdir?
Kısa Cevap: Çek, Türk Ticaret Kanunu'nun 780 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olup, keşidecinin (çek düzenleyen kişinin) bankaya verdiği, bankanın belirli bir bedeli çek hamiline ödemesini emreden kıymetli evraktır. Çek, kambiyo senedi olarak kanunda sayılan şekil şartlarını (çek kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme emri, muhatap banka adı, bedel, keşide tarihi ve yeri, keşidecinin imzası) taşımak zorundadır; bu şartlardan birinin eksikliği, senedin çek niteliğini kaybetmesine yol açabilir.
Detaylı Açıklama
Çekin Tanımı ve Kıymetli Evrak Niteliği
Çek, kıymetli evrak hukukunun temel araçlarından biridir ve kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek) arasında sayılır. Çekte, keşideci (düzenleyen) bankaya (muhatap) hitaben, çek hamiline belirli bir bedeli ödemesini emreder. Çek, poliçeden farklı olarak bir ödeme aracı niteliğindedir; vadeye bağlanamaz, görüldüğünde ödenir (TTK m. 795). Çekin bir banka tarafından ödenebilmesi için keşidecinin bu bankada bir çek hesabı bulunması gerekir.
Çekin Şekil Şartları
Türk Ticaret Kanunu m. 780, çekin geçerli olabilmesi için taşıması gereken zorunlu unsurları sayar: senet metninde "çek" kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi emri, muhatap bankanın adı, ödeme yeri, çekin düzenlendiği tarih ve yer, keşidecinin imzası. Bu unsurlardan biri eksikse, senet TTK m. 781 uyarınca, kanunda sayılan istisnalar dışında çek olarak kabul edilmez; tamamlanmamış veya eksik unsurlu bir senet, kambiyo senedi niteliğini kaybedebilir.
Çekin İbraz Süreleri
5941 sayılı Çek Kanunu m. 3 uyarınca, çekin ödenmek üzere bankaya ibraz edilmesi gereken süreler, çekin düzenlendiği yere göre değişir: çek, hangi yerde ödenecekse düzenlendiği yer de aynı yerse on gün; başka bir yerde düzenlenmişse bir ay; yurt dışında düzenlenip Türkiye'de ödenecekse üç ay içinde bankaya ibraz edilmelidir. Bu süreler içinde ibraz edilmeyen çeklerde, hamilin bazı haklarını (müracaat borçlularına başvuru gibi) kaybetme riski doğar.
Çekin Devri ve Ciro
Çek, kural olarak emre yazılı bir senet olduğundan ciro yoluyla devredilebilir. Ciro, çekin arka yüzüne yazılan ve devreden kişinin (cirantanın) imzasını taşıyan bir beyanla yapılır; her ciranta, çekin ödenmemesi hâlinde hamile karşı müteselsilen sorumlu olur (TTK m. 730/4, 613). Nama yazılı çeklerde ciro yerine alacağın temliki hükümleri uygulanır.
İlgili Mevzuat Maddesi
Türk Ticaret Kanunu m. 780: "Çek; a) Senet metninde 'çek' kelimesini, b) Kayıtsız ve şartsız muayyen bir bedelin ödenmesi için havaleyi, c) Muhatabın ticaret unvanını, d) Ödeme yerini, e) Düzenlenme tarihini ve yerini, f) Düzenleyenin imzasını, ihtiva eder."
Bu şekil şartlarına uyulmaması, çekin kambiyo senedi vasfını kaybetmesine ve icra takibinde kambiyo senetlerine özgü haciz yolunun uygulanamamasına yol açabilir.
Çekin Karşılıksız Çıkması ve Sorumluluk
Çek, bankaya ibraz edildiğinde hesapta yeterli bakiye bulunmazsa "karşılıksız" işlemi görür. Bu durumda hamil, Çek Kanunu'nun ilgili hükümleri çerçevesinde hem icra takibi yapma hem de belirli şartlarda şikâyet yoluyla keşideci hakkında idari para cezası uygulanmasını isteme hakkına sahiptir; bu konu "Karşılıksız Çek Düzenlenmesi Hâlinde Ne Yapılır?" başlıklı ayrı bir konuda detaylandırılmıştır.
Dayanak Mevzuat
- Türk Ticaret Kanunu m. 780-823 (Çek)
- 5941 sayılı Çek Kanunu m. 3 (İbraz süreleri)
- Türk Ticaret Kanunu m. 795 (Çekin görüldüğünde ödenmesi)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınıza özgü değerlendirme için bir avukatla görüşmeniz önerilir.